Δημόσια Πανεπιστήμια: το μεγάλο πλεονέκτημα μιας κοινωνίας που θέλει να πάει μπροστά!

    Δημόσια Πανεπιστήμια: το μεγάλο πλεονέκτημα μιας κοινωνίας που θέλει να πάει μπροστά

Υπάρχουν λέξεις που τις χρησιμοποιούμε εύκολα, σχεδόν μηχανικά: «αριστεία», «ευκαιρίες», «ανάπτυξη», «καινοτομία». Κι όμως, όταν έρχεται η ώρα να αποφασίσουμε πού επενδύουμε ως χώρα, αυτές οι λέξεις αποκτούν βάρος. Γιατί πίσω από κάθε «καινοτομία» κρύβεται ένα εργαστήριο, πίσω από κάθε «ευκαιρία» ένας φοιτητής που δεν είχε τίποτα δεδομένο, και πίσω από κάθε «ανάπτυξη» ένα πανεπιστήμιο που δεν μετράει την αξία της γνώσης με ταμειακή μηχανή.

Στην Ελλάδα, η συζήτηση «δημόσια ή ιδιωτικά πανεπιστήμια;» συχνά παρουσιάζεται σαν δίλημμα lifestyle: «το δημόσιο είναι ταλαιπωρία, το ιδιωτικό είναι άνεση». Μόνο που η πραγματικότητα της ανώτατης εκπαίδευσης δεν είναι ζήτημα άνεσης. Είναι ζήτημα δημοκρατίας, κοινωνικής κινητικότητας, εθνικής στρατηγικής και –ναι– αξιοπρέπειας.

Αν θέλουμε μια απάντηση χωρίς ωραιοποιήσεις: τα δημόσια πανεπιστήμια δεν είναι απλώς «καλύτερα» σε πολλά κρίσιμα σημεία. Είναι, κυρίως, αναντικατάστατα.

1) Το δημόσιο πανεπιστήμιο είναι ο πιο καθαρός μηχανισμός ισότητας ευκαιριών

Το μεγαλύτερο επιχείρημα υπέρ των δημόσιων ΑΕΙ δεν είναι ρομαντικό. Είναι βαθιά πρακτικό: όταν η πρόσβαση στη γνώση δεν εξαρτάται από το πορτοφόλι, κερδίζει η κοινωνία ολόκληρη.

Σε ένα ιδιωτικό μοντέλο, ακόμη κι όταν υπάρχουν υποτροφίες, η βασική αρχή παραμένει: η εκπαίδευση είναι προϊόν. Όμως η ανώτατη εκπαίδευση δεν είναι προϊόν όπως ένα τηλέφωνο ή ένα αυτοκίνητο. Είναι ο τρόπος με τον οποίο μια χώρα:

• ανεβάζει το μορφωτικό της επίπεδο,

• περιορίζει τις ανισότητες,

• δημιουργεί ειδικούς επιστήμονες,

• ενισχύει τη δημόσια υγεία, την τεχνολογία, τη διοίκηση, την άμυνα, την οικονομία.

Το δημόσιο πανεπιστήμιο είναι η «σκάλα» που επιτρέπει σε ένα παιδί από μια οικογένεια χωρίς γνωριμίες και οικονομική άνεση να βρεθεί σε ένα εργαστήριο, σε ένα νοσοκομείο, σε μια εταιρεία τεχνολογίας, σε μια σχολική τάξη, σε ένα ερευνητικό κέντρο. Όχι επειδή «αγόρασε» είσοδο, αλλά επειδή απέδειξε ότι μπορεί.

2) Η γνώση δεν πρέπει να υπακούει στο ταμείο

Υπάρχει μια λεπτή αλλά κρίσιμη διαφορά:
Το δημόσιο πανεπιστήμιο, όταν λειτουργεί όπως πρέπει, έχει ως βασική του αποστολή το δημόσιο συμφέρον. Το ιδιωτικό, όσο σοβαρό κι αν είναι, έχει ως θεμέλιο την οικονομική βιωσιμότητα και συχνά την κερδοφορία.

Αυτό αλλάζει το DNA του ιδρύματος.

Στο ιδιωτικό μοντέλο, υπάρχει ένας μόνιμος πειρασμός:

• να προτιμώνται «εύπεπτα» προγράμματα με ζήτηση στην αγορά,

• να εγκαταλείπονται ακριβές και απαιτητικές σχολές,

• να προωθείται η εικόνα (branding) πιο έντονα από την ακαδημαϊκή αυστηρότητα.

Όχι επειδή «οι ιδιώτες είναι κακοί», αλλά επειδή το σύστημα τους σπρώχνει προς τα εκεί. Ένα πανεπιστήμιο που πρέπει κάθε χρόνο να «πουλάει» θέσεις, τείνει να σκέφτεται σαν επιχείρηση. Κι εκεί ακριβώς είναι το πρόβλημα: η γνώση δεν μπορεί να είναι δέσμια του marketing.

Το δημόσιο πανεπιστήμιο μπορεί –και οφείλει– να κρατά σχολές και κατευθύνσεις που δεν είναι «επικερδείς», αλλά είναι απολύτως αναγκαίες για την επιστήμη, τον πολιτισμό και το κράτος.

3) Δημόσια ΑΕΙ σημαίνει λογοδοσία, θεσμοί, διαφάνεια

Ένα δημόσιο πανεπιστήμιο δεν ανήκει σε μέτοχο. Ανήκει στους πολίτες. Αυτό έχει κόστος, έχει δυσκολίες, αλλά έχει και κάτι ανεκτίμητο: λογοδοσία.

Στα δημόσια ΑΕΙ, η ακαδημαϊκή ζωή –ιδανικά– οργανώνεται με θεσμούς, συλλογικά όργανα, διαδικασίες, αξιολογήσεις, κανόνες. Δεν είναι τέλειο. Όμως η κατεύθυνση είναι ξεκάθαρη: το πανεπιστήμιο λειτουργεί μέσα σε ένα πλαίσιο που επιτρέπει έλεγχο και δημόσια κριτική.

Στο ιδιωτικό μοντέλο, πολλές κρίσιμες αποφάσεις μπορούν να παίρνονται «κλειστά», με κριτήριο τη στρατηγική του οργανισμού. Και εδώ ξαναφαίνεται η μεγάλη διαφορά:
Το δημόσιο πανεπιστήμιο μπορεί να διορθωθεί από την κοινωνία.
Ένα ιδιωτικό ίδρυμα διορθώνεται πρωτίστως από την αγορά.

Και η αγορά δεν έχει υποχρέωση να είναι δίκαιη. Έχει υποχρέωση να είναι κερδοφόρα.

4) Έρευνα: εκεί που κρίνεται το μέλλον, τα δημόσια ΑΕΙ είναι η ραχοκοκαλιά

Αν θέλουμε να μιλήσουμε σοβαρά για «χώρα που προχωρά», πρέπει να μιλήσουμε για έρευνα. Όχι ως σύνθημα. Ως υποδομή.

Η έρευνα δεν είναι φθηνή. Θέλει:

• εργαστήρια,

• χρόνο,

• χρηματοδότηση,

• αυστηρότητα,

• μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.

Στον πυρήνα τους, τα δημόσια πανεπιστήμια είναι ο χώρος όπου γίνεται η πιο δύσκολη δουλειά: η δημιουργία νέας γνώσης. Η ιδιωτική εκπαίδευση, διεθνώς, συχνά δίνει έμφαση στη διδασκαλία και στην «επαγγελματική ταχύτητα». Αυτό μπορεί να είναι χρήσιμο σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Αλλά μια χώρα δεν χτίζει επιστημονική ισχύ μόνο με «γρήγορα προγράμματα». Χτίζει επιστημονική ισχύ όταν το πανεπιστήμιο μπορεί να πει:
«Θα επενδύσω σε κάτι που δεν θα αποδώσει αύριο, αλλά θα αλλάξει το παιχνίδι σε δέκα χρόνια.»

Το δημόσιο πανεπιστήμιο είναι ο φυσικός φορέας αυτής της υπομονής.

5) Το «ιδιωτικό = καλύτερη ποιότητα» είναι μύθος όταν μιλάμε σοβαρά

Η «ποιότητα» στην ανώτατη εκπαίδευση δεν είναι τα καινούρια κτίρια, οι όμορφες ιστοσελίδες ή η ευκολία στις διαδικασίες. Αυτά είναι σημαντικά – κανείς δεν τα υποτιμά. Αλλά ποιότητα σημαίνει:

• απαιτητικό πρόγραμμα σπουδών,

• ακαδημαϊκή αυστηρότητα,

• διδάσκοντες με επιστημονικό έργο,

• κουλτούρα κριτικής σκέψης,

• ισχυρή βιβλιοθήκη και εργαστηριακή υποστήριξη,

• σύνδεση με ερευνητικά δίκτυα.

Τα δημόσια ΑΕΙ, όταν χρηματοδοτούνται και διοικούνται σωστά, μπορούν να προσφέρουν ακριβώς αυτό – και μάλιστα σε κλίμακα που κανένα ιδιωτικό μοντέλο δεν μπορεί εύκολα να υποστηρίξει.

Το ιδιωτικό μπορεί να είναι «καλοκουρδισμένο». Το δημόσιο μπορεί να είναι «μεγάλο», με βάθος και εμβέλεια. Η χώρα χρειάζεται πρωτίστως το δεύτερο.

6) Η κοινωνία δεν χρειάζεται δύο ταχύτητες στη γνώση

Όταν μεγαλώνει το ιδιωτικό κομμάτι της ανώτατης εκπαίδευσης, ο κίνδυνος δεν είναι μόνο οικονομικός. Είναι πολιτισμικός: δημιουργείται μια κοινωνία όπου η γνώση χωρίζεται σε επίπεδα.

Ένα μοντέλο «δύο ταχυτήτων» λέει, στην πράξη:

• άλλο πανεπιστήμιο για αυτούς που μπορούν να πληρώσουν,

• άλλο για αυτούς που δεν μπορούν.

Και τότε η εκπαίδευση παύει να είναι γέφυρα. Γίνεται φίλτρο. Ένας μηχανισμός που αναπαράγει τις ανισότητες αντί να τις μειώνει.

Το δημόσιο πανεπιστήμιο είναι το αντίβαρο σε αυτή την εξέλιξη. Είναι η υπενθύμιση ότι η κοινωνία έχει δικαίωμα να ανεβάζει όλους μαζί, όχι μόνο όσους έχουν προβάδισμα.

7) Ναι, τα δημόσια ΑΕΙ έχουν προβλήματα. Αυτό δεν είναι επιχείρημα υπέρ της ιδιωτικοποίησης

Εδώ πρέπει να είμαστε τίμιοι: τα δημόσια πανεπιστήμια συχνά ταλαιπωρούνται από υποχρηματοδότηση, γραφειοκρατία, ελλείψεις, δυσλειτουργίες. Αυτά είναι πραγματικά και σοβαρά.

Αλλά ας πούμε το προφανές που συχνά αποφεύγεται:
Το να έχει ένα δημόσιο σύστημα προβλήματα δεν σημαίνει ότι η λύση είναι να το παρακάμψουμε. Σημαίνει ότι η λύση είναι να το φτιάξουμε.

Όταν ένα νοσοκομείο έχει ελλείψεις, δεν λέμε «ας πάμε όλοι σε ιδιωτικές κλινικές και βλέπουμε». Λέμε «ενισχύστε το ΕΣΥ». Γιατί καταλαβαίνουμε πως κάποια πράγματα είναι δομές κοινωνικής ασφάλειας. Το ίδιο ισχύει και για την ανώτατη εκπαίδευση.

Η σοβαρή συζήτηση δεν είναι «δημόσιο ή ιδιωτικό» σαν να είναι ποδοσφαιρικό ντέρμπι. Η σοβαρή συζήτηση είναι:

• πώς εξασφαλίζουμε ποιότητα,

• πώς σπάμε τη γραφειοκρατία,

• πώς χρηματοδοτούμε στοχευμένα,

• πώς αξιολογούμε δίκαια,

• πώς δίνουμε χώρο στην έρευνα και στους φοιτητές να αναπνεύσουν.

Και αυτή η συζήτηση ξεκινά από ένα θεμέλιο: το δημόσιο πανεπιστήμιο είναι επένδυση, όχι βάρος.

Επίλογος: Το καλύτερο πανεπιστήμιο για μια χώρα είναι αυτό που δεν αφήνει κανέναν πίσω

Μπορεί να υπάρξουν αξιόλογες ιδιωτικές πρωτοβουλίες. Μπορεί να υπάρχουν δημόσιες δομές που χρειάζονται βαθιές αλλαγές. Όλα αυτά μπορούν να ισχύουν ταυτόχρονα.

Αλλά αν μιλάμε για το τι κάνει μια χώρα ισχυρή και δίκαιη, το συμπέρασμα είναι καθαρό:
Τα δημόσια πανεπιστήμια είναι ο πυρήνας μιας κοινωνίας που θέλει να έχει κοινό μέλλον.

Γιατί εκεί η γνώση δεν είναι προνόμιο. Είναι δικαίωμα.
Και όταν η γνώση γίνεται δικαίωμα, τότε η αριστεία παύει να είναι σύνθημα. Γίνεται αποτέλεσμα.